W czwartek 17 września w Izbie Muzealnej Zdunowskiego Ośrodka Kultury odbyło się spotkanie poświęcone mieszkańcom gminy Zduny, którzy wzięli udział w Wojnie Obronnej 1939 roku. Wydarzenie otworzyła dyrektor ZOK Małgorzata Godorowska, witając przybyłych gości. Następnie Łukasz Cichy z Izby Muzealnej przedstawił losy poszczególnych uczestników wrześniowych walk. Na zakończenie głos zabrał burmistrz Zdun Miłosz Zwierzyk, który opowiedział o własnych przodkach walczących w 1939 roku oraz podkreślił znaczenie dbania o lokalną historię. Spotkanie zwieńczył słodki poczęstunek.
Jak powstawała lista weteranów
Pierwsze próby zebrania nazwisk uczestników wojny obronnej podejmowano już wcześniej. Weterani skupiali się w ZBoWiD-zie – Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, organizacji kontrolowanej przez PZPR. W 1989 roku Izba Muzealna w Zdunach wspólnie z weteranem Erykiem Streubelem, pochodzącym ze Zdun i pełniącym funkcję prezesa ZBoWiD w Cieszkowie, podjęła pierwszą próbę sporządzenia takiego wykazu. Zawierał on jedynie imię, nazwisko, stopień, rok urodzenia i formację – nie zawsze poprawnie ustaloną – i obejmował wyłącznie osoby ze Zdun.
Obecna lista jest znacznie szersza, uwzględnia także mieszkańców innych miejscowości gminy, choć wciąż nie jest kompletna. Jak wyjaśniono podczas spotkania, w Zdunach – mieście w większości niemieckim – Polacy zaczęli osiedlać się dopiero po 1920 roku. Żołnierze września 1939 urodzili się przed I wojną światową lub w jej trakcie, często poza Zdunami, nierzadko na terenie zachodnich Niemiec, dokąd ich rodzice wyjeżdżali za pracą. Dodatkową trudność sprawia duża rotacja w zawodach takich jak straż graniczna czy kolejnictwo.
170 nazwisk i struktura jednostek
Mimo tych przeszkód udało się ustalić listę 170 nazwisk weteranów Wojny Obronnej 1939 związanych z gminą Zduny. Twórcy zestawienia mają nadzieję, że to dopiero początek i lista będzie się powiększać.
Analiza ujawnia wyraźne wzorce. Rodzimą jednostką był 56 Pułk Piechoty Wielkopolskiej pod dowództwem płk. Wojciecha Jana Tyczyńskiego w Krotoszynie oraz podległy mu Batalion Obrony Narodowej „Krotoszyn” pod dowództwem kpt. Adolfa Jusufa, złożony z weteranów i starszych roczników.
Z 170 osób aż 114 służyło w piechocie, 13 w kawalerii, 28 w artylerii, 4 w lotnictwie, 6 w innych formacjach, a przydziału 5 osób nie udało się ustalić. W 56 Pułku Piechoty Wielkopolskiej służyło 77 osób, w Batalionach Obrony Narodowej – 23, w 60 Pułku Piechoty Wielkopolskiej w Ostrowie – 4, w 29 Pułku Strzelców Kaniowskich w Kaliszu oraz w 26 Pułku Piechoty w Gródku Jagiellońskim – po 2. Pojedyncze osoby trafiły do 70 Pułku Piechoty Wielkopolskiej w Pleszewie, 80 Pułku Strzelców Nowogródzkich w Słonimiu, 73 Samodzielnego Półbatalionu Wartowniczego, Batalionu Stołecznego Warszawa oraz nieustalonej jednostki piechoty Armii Pomorze.
W kawalerii dominował 17 Pułk Ułanów Wielkopolskich, którego dwa szwadrony stacjonowały w Lesznie, a jeden w Rawiczu – służyło w nim 6 mieszkańców gminy. Trzech trafiło do 15 Pułku Ułanów Wielkopolskich w Poznaniu, dwóch do 22 Pułku Ułanów Podkarpackich w Brodach, a po jednym do 5 Pułku Ułanów Zasławskich w Ostrołęce i 9 Pułku Ułanów Małopolskich w Trembowli.
W artylerii najwięcej osób wywodziło się z jednostek najbliższych: 9 z 25 Pułku Artylerii Lekkiej w Kaliszu, po 6 z 7 Pułku Artylerii Ciężkiej w Poznaniu i 17 Pułku Artylerii Lekkiej w Gnieźnie, po 2 z 14 Wielkopolskiego Pułku Artylerii w Poznaniu i 7 Dywizjonu Artylerii Konnej w Poznaniu. Pojedynczy mieszkańcy służyli w 19 Pułku Artylerii Lekkiej w Nowej Wilejce, 15 Pułku Artylerii Lekkiej w Bydgoszczy i 17 Dywizjonie Artylerii Ciężkiej w Poznaniu.
Wszyscy czterej mieszkańcy gminy walczący w lotnictwie służyli w 3 Pułku Lotniczym w Poznaniu. Po dwóch trafiło do Batalionu Sanitarnego w Poznaniu i 17 Kompanii Telefonicznej w Gnieźnie, a po jednym do Batalionu Kolejowego i 71 Dywizjonu Pancernego w Poznaniu.
Historia to ludzie, nie tylko liczby
Jak podkreślano podczas spotkania, zestawienie nie jest jeszcze pełne, ale stanowi solidną podstawę do dalszych poszukiwań. Historia to nie tylko daty, liczby, jednostki i miejsca na mapie – to przede wszystkim nauka o ludziach, ich życiu, wyborach, odwadze i losach, które na zawsze zmieniły wielkie wydarzenia.
Dziś nie ma już wśród nas ludzi, którzy w 1939 roku bronili Polski przed niemiecką agresją 1 września i najazdem Rosji Sowieckiej 17 września. Zostały po nich nazwiska, dokumenty, fotografie i wspomnienia. Dlatego tak ważne jest, aby je odnajdywać, porządkować i przywracać pamięć. Za każdym bohaterem stoi konkretny człowiek – mieszkaniec gminy, który miał swoje plany, rodzinę i marzenia, a pewnego sierpniowego lub wrześniowego dnia 1939 roku założył mundur i ruszył bronić ojczyzny.
Być może nigdy nie dowiemy się o wszystkich, którzy wtedy walczyli. Możemy jednak próbować ocalić od zapomnienia tych, których uda się odnaleźć. Lista 170 nazwisk ma być dopiero początkiem. Wystawa poświęcona weteranom będzie dostępna w Izbie Muzealnej do połowy października.
Źródło: Gminny Ośrodek Kultury w Zdunach
Fot. m.facebook.com
